Béo phì và táo bón đều là những vấn đề sức khỏe phổ biến, có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống. Nhiều người nhận thấy tình trạng đi tiêu khó khăn xuất hiện cùng với việc tăng cân nên cho rằng béo phì là nguyên nhân trực tiếp gây táo bón.
Các nghiên cứu gần đây cho thấy béo phì có liên quan đến nguy cơ táo bón, nhưng mối quan hệ này khá phức tạp. Cân nặng không phải yếu tố duy nhất; chế độ ăn, vận động, thuốc đang dùng và bệnh lý đi kèm cũng đóng vai trò quan trọng.
Liệu béo phì có gây táo bón không?
Táo bón được nhận biết như thế nào?
Táo bón không chỉ được xác định bằng số lần đi ngoài. Người bệnh có thể đi tiêu dưới ba lần mỗi tuần hoặc gặp một số biểu hiện như:
-
Phân khô, cứng hoặc vón cục;
-
Phải rặn nhiều;
-
Cảm giác phân bị mắc lại;
-
Đi tiêu không hết;
-
Phải dùng tay hỗ trợ;
-
Mất nhiều thời gian trong nhà vệ sinh.
Táo bón kéo dài có thể gây đầy bụng, đau tức, chán ăn, nứt hậu môn hoặc làm bệnh trĩ trở nên khó chịu hơn.
Béo phì có gây táo bón không?
Câu trả lời phù hợp nhất là: béo phì có thể làm tăng nguy cơ táo bón ở một số người, nhưng không phải tất cả người béo phì đều bị táo bón.
Các nghiên cứu quan sát trước đây đưa ra kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất. Một số nghiên cứu ghi nhận người có chỉ số BMI hoặc vòng eo cao dễ bị táo bón hơn, trong khi những nghiên cứu khác không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng.
Một nghiên cứu năm 2024 kết hợp phân tích tổng hợp và phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel cho thấy khuynh hướng béo phì do di truyền có liên quan đến nguy cơ táo bón cao hơn. Tuy nhiên, đây vẫn là bằng chứng dịch tễ học; kết quả không có nghĩa cân nặng cao chắc chắn gây táo bón ở mọi trường hợp. Các tác giả cũng cho rằng cần thêm nghiên cứu để làm rõ cơ chế và sự khác biệt giữa từng nhóm dân số.
Một số dữ liệu mới khác còn cho kết quả khác nhau về mối quan hệ giữa các chỉ số béo phì, tần suất đi tiêu và độ cứng của phân. Điều này cho thấy không nên giải thích táo bón chỉ dựa vào BMI.
Nghiên cứu MR cho thấy béo phì góp phần gây táo bón
Vì sao người béo phì có thể dễ bị táo bón?
1. Chế độ ăn ít chất xơ
Người thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, thịt chế biến, bánh ngọt, ngũ cốc tinh chế và đồ chiên có thể nạp nhiều năng lượng nhưng lại thiếu chất xơ.
Chất xơ giúp giữ nước, tăng thể tích phân và hỗ trợ phân di chuyển qua đại tràng. Khi khẩu phần thiếu rau, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt, phân dễ trở nên khô cứng hơn.
Tuy nhiên, thực phẩm nhiều chất béo không phải lúc nào cũng trực tiếp gây táo bón. Vấn đề thường nằm ở sự mất cân đối của cả khẩu phần và lượng chất xơ quá thấp.
2. Ít vận động
Thừa cân, đau khớp hoặc khó thở khi gắng sức có thể khiến người bệnh ngại vận động. Lối sống ít hoạt động cũng thường đi kèm thời gian ngồi kéo dài, lịch ăn uống thất thường và thói quen nhịn đại tiện.
Vận động thường xuyên không phải thuốc nhuận tràng, nhưng có thể hỗ trợ sức khỏe đường ruột và giúp hình thành nhịp sinh hoạt đều đặn hơn.
3. Ăn kiêng giảm cân chưa phù hợp
Một số chế độ giảm cân cắt giảm mạnh tinh bột, rau quả hoặc lượng thức ăn tổng thể. Khi lượng chất xơ và nước đồng thời giảm, táo bón có thể xuất hiện.
Chế độ ăn ít carbohydrate không nhất thiết gây táo bón nếu vẫn cung cấp đủ chất xơ từ rau, hạt và thực phẩm phù hợp. Vì vậy, điều quan trọng là cách xây dựng khẩu phần, không chỉ tên gọi của chế độ ăn.
4. Thói quen nhịn đi vệ sinh
Người ít vận động, làm việc lâu trước màn hình hoặc ngại sử dụng nhà vệ sinh công cộng có thể thường xuyên nhịn đại tiện. Khi phân lưu lại lâu trong đại tràng, nhiều nước tiếp tục được hấp thu, khiến phân cứng và khó đẩy ra hơn.
5. Thuốc giảm cân và thuốc điều trị bệnh đi kèm
Một số thuốc điều trị béo phì có thể gây táo bón. Các thuốc tác động lên hormone đường ruột như semaglutide, liraglutide hoặc tirzepatide có thể gây buồn nôn, tiêu chảy hoặc táo bón, đặc biệt trong thời gian tăng liều. Một tổng quan năm 2024 ghi nhận táo bón là một trong những tác dụng phụ tiêu hóa thường gặp của nhóm thuốc giảm cân hiện nay.
Các cơ chế sinh lý ảnh hưởng đến tiêu hóa
Ngoài ra, người béo phì có thể đang dùng nhiều thuốc khác như:
-
Thuốc giảm đau opioid;
-
Một số thuốc chống trầm cảm;
-
Thuốc kháng cholinergic;
-
Một số thuốc chẹn kênh canxi;
-
Viên bổ sung sắt;
-
Một số thuốc chống dị ứng hoặc chống buồn nôn.
Một nghiên cứu ở người béo phì độ II và III cho thấy táo bón có liên quan đáng chú ý với việc sử dụng đồng thời từ năm loại thuốc trở lên.
6. Đái tháo đường và bệnh lý khác
Béo phì làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường type 2. Khi đường huyết kiểm soát kém trong thời gian dài, tổn thương thần kinh tự chủ có thể ảnh hưởng đến hoạt động của đường tiêu hóa.
Suy giáp, rối loạn cơ sàn chậu, bệnh thần kinh và một số bệnh đường ruột cũng có thể gây táo bón. Do đó, không nên mặc định mọi trường hợp táo bón ở người thừa cân đều do cân nặng.
Một số yếu tố làm trầm trọng thêm tình trạng táo bón ở người béo phì
Hệ vi sinh đường ruột có vai trò gì?
Cả béo phì và táo bón đều có liên quan đến những thay đổi trong hệ vi sinh đường ruột. Vi khuẩn ruột có thể ảnh hưởng đến quá trình lên men chất xơ, tạo axit béo chuỗi ngắn và hoạt động của nhu động ruột.
Tuy nhiên, hiện chưa thể kết luận một kiểu mất cân bằng hệ vi sinh cụ thể là nguyên nhân chung của táo bón ở người béo phì. Các nghiên cứu di truyền về mối liên hệ giữa từng nhóm vi khuẩn và táo bón vẫn đang được tiếp tục.
Vì vậy, không nên tự ý dùng nhiều loại men vi sinh với mục tiêu “cân bằng hệ vi sinh” nếu chưa xác định rõ triệu chứng và chủng vi khuẩn phù hợp.
Cách cải thiện táo bón ở người béo phì
1. Tăng chất xơ từ từ
Người trưởng thành có thể bổ sung chất xơ từ:
-
Rau xanh và củ;
-
Trái cây nguyên quả;
-
Đậu, đậu lăng;
-
Yến mạch;
-
Ngũ cốc nguyên hạt;
-
Các loại hạt;
-
Psyllium khi được hướng dẫn phù hợp.
Nên tăng từng bước thay vì ăn thật nhiều rau trong một lần. Tăng chất xơ quá nhanh có thể gây đầy hơi, đau bụng, nhất là ở người có hội chứng ruột kích thích.
2. Uống đủ nước
Nước hỗ trợ chất xơ giữ ẩm và làm phân mềm hơn. Nhu cầu nước khác nhau tùy cân nặng, thời tiết, mức vận động và bệnh nền.
Uống thật nhiều nước không chữa được mọi trường hợp táo bón, nhưng thiếu nước có thể khiến phân khô hơn. Người mắc bệnh thận, tim hoặc đang phải hạn chế dịch cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ.
3. Vận động phù hợp với thể trạng
Có thể bắt đầu bằng đi bộ 10–15 phút, tập nhẹ tại nhà hoặc chia hoạt động thành nhiều lần trong ngày. Khi thể lực cải thiện, nên tăng dần thời gian và cường độ.
Với người béo phì kèm đau khớp hoặc bệnh tim mạch, nên lựa chọn hình thức ít gây áp lực lên khớp như bơi, đạp xe tại chỗ hoặc tập dưới hướng dẫn chuyên môn.
4. Tạo thói quen đi tiêu
Nên đi vệ sinh ngay khi có nhu cầu. Có thể tập đi tiêu sau bữa sáng hoặc một bữa ăn, khi phản xạ đại tràng hoạt động mạnh hơn.
Kê chân lên ghế thấp để đầu gối cao hơn hông có thể giúp tư thế đại tiện thuận lợi. Không nên ngồi rặn lâu hoặc mang điện thoại vào nhà vệ sinh.
5. Giảm cân theo hướng bền vững
Giảm cân có thể cải thiện sức khỏe chuyển hóa và khả năng vận động, từ đó gián tiếp hỗ trợ đường ruột. Tuy nhiên, giảm cân quá nhanh hoặc ăn quá ít có thể làm táo bón nặng hơn.
Khẩu phần giảm cân vẫn cần đủ rau, chất xơ, protein, chất béo lành mạnh và nước. Không nên bỏ bữa kéo dài hoặc lạm dụng trà giảm cân, thuốc xổ và phương pháp làm sạch ruột.
Khắc phục táo bón ở người béo phì
Khi nào cần sử dụng thuốc?
Khi thay đổi chế độ ăn và sinh hoạt chưa đủ hiệu quả, bác sĩ hoặc dược sĩ có thể hướng dẫn sử dụng thuốc phù hợp. Hướng dẫn của Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ và Trường môn Tiêu hóa Hoa Kỳ đề cập các lựa chọn như chất xơ bổ sung, polyethylene glycol, magnesium oxide, lactulose, bisacodyl, sodium picosulfate, senna và một số thuốc kê đơn dành cho táo bón mạn tính. Lựa chọn phụ thuộc nguyên nhân, bệnh nền và các thuốc người bệnh đang sử dụng.
Không nên tự dùng thuốc nhuận tràng kéo dài hoặc tăng liều khi chưa được đánh giá, đặc biệt nếu táo bón xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc giảm cân.
Khi nào cần đi khám?
Người bệnh nên đi khám nếu táo bón kéo dài, thường xuyên tái phát hoặc ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt. Cần được kiểm tra sớm khi có:
-
Máu trong phân hoặc phân đen;
-
Sụt cân không chủ ý;
-
Đau bụng dữ dội hoặc liên tục;
-
Nôn, sốt hoặc bụng chướng nhiều;
-
Không thể trung tiện;
-
Thiếu máu;
-
Thay đổi thói quen đại tiện đột ngột;
-
Tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng;
-
Táo bón xuất hiện sau khi bắt đầu hoặc tăng liều thuốc.
Kết luận
Béo phì có liên quan đến nguy cơ táo bón, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất và cũng không gây táo bón ở tất cả mọi người. Chế độ ăn ít chất xơ, ít vận động, nhịn đại tiện, bệnh lý đi kèm và tác dụng phụ của thuốc thường là những yếu tố trực tiếp hơn.
Để cải thiện táo bón, người béo phì nên tăng chất xơ từ từ, uống đủ nước, vận động phù hợp, tạo thói quen đi tiêu và giảm cân theo kế hoạch cân bằng. Khi triệu chứng kéo dài hoặc có dấu hiệu cảnh báo, cần thăm khám để tìm đúng nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị an toàn.
