Dị ứng đạm sữa bò là một trong những dị ứng thực phẩm thường gặp ở trẻ nhỏ. Tình trạng này xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng với một hoặc nhiều protein trong sữa bò, chủ yếu là casein và whey.
Biểu hiện bệnh rất đa dạng, từ nổi mề đay, nôn, tiêu chảy đến chậm tăng cân. Nhiều triệu chứng lại giống trào ngược, đau bụng sinh lý hoặc nhiễm trùng tiêu hóa, nên cha mẹ không nên tự chẩn đoán và đổi sữa kéo dài khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Dị ứng đạm sữa bò là gì?
Dị ứng đạm sữa bò, tiếng Anh là Cow’s Milk Allergy – CMA, là phản ứng miễn dịch đối với protein trong sữa bò. Bệnh có thể được chia thành:
-
Dị ứng qua trung gian IgE: triệu chứng thường xuất hiện nhanh, từ vài phút đến khoảng hai giờ sau khi uống sữa.
-
Dị ứng không qua trung gian IgE: triệu chứng thường xuất hiện chậm hơn, sau vài giờ hoặc vài ngày.
-
Dạng hỗn hợp: có đặc điểm của cả hai cơ chế.
Dị ứng đạm sữa bò khác với bất dung nạp lactose. Đây cũng không phải tình trạng trẻ chỉ đơn thuần “không hợp sữa”. Việc chẩn đoán quá mức có thể khiến trẻ phải kiêng khem không cần thiết, làm tăng chi phí và nguy cơ thiếu dinh dưỡng.
Dấu hiệu trẻ dị ứng đạm sữa bò
Triệu chứng có thể ảnh hưởng đến da, đường tiêu hóa, hô hấp hoặc nhiều cơ quan cùng lúc.
Trẻ nhỏ bị dị ứng đạm sữa bò với mề đay trên da
Phản ứng xuất hiện nhanh
Các biểu hiện có thể gồm:
-
Nổi mề đay, đỏ da, ngứa;
-
Sưng môi, mí mắt hoặc mặt;
-
Nôn ngay sau khi uống sữa;
-
Ho, khò khè, khàn tiếng hoặc khó thở;
-
Lừ đừ, chóng mặt, tím tái hoặc tụt huyết áp trong phản vệ.
Khó thở, sưng lưỡi hoặc họng, tím tái, lừ đừ hay ngất là dấu hiệu cấp cứu. Cần gọi 115 và xử trí theo kế hoạch chống phản vệ đã được bác sĩ hướng dẫn.
Phản ứng xuất hiện chậm
Trẻ có thể gặp:
-
Nôn trớ hoặc khó chịu khi bú;
-
Tiêu chảy, táo bón;
-
Phân có nhầy hoặc máu;
-
Đau bụng, quấy khóc;
-
Chàm kéo dài hoặc khó kiểm soát;
-
Bú kém, chậm tăng cân.
Các triệu chứng như trào ngược, quấy khóc, chàm và táo bón rất phổ biến ở trẻ nhỏ, không phải cứ xuất hiện là do dị ứng sữa. Sổ mũi hoặc ho đơn độc, kéo dài cũng hiếm khi đủ để chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò.
Phân biệt dị ứng đạm sữa bò và bất dung nạp lactose
Hai tình trạng này có nguyên nhân và cách xử trí khác nhau.
|
Đặc điểm |
Dị ứng đạm sữa bò |
Bất dung nạp lactose |
|---|---|---|
|
Thành phần gây triệu chứng |
Protein sữa bò |
Đường lactose |
|
Cơ chế |
Phản ứng miễn dịch |
Thiếu hoặc giảm enzyme lactase |
|
Biểu hiện |
Có thể ảnh hưởng da, tiêu hóa, hô hấp và gây phản vệ |
Chủ yếu đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy |
|
Sữa không lactose |
Vẫn có thể gây dị ứng vì còn protein sữa |
Có thể giúp giảm triệu chứng |
Bất dung nạp lactose nguyên phát rất hiếm ở trẻ sơ sinh. Tình trạng giảm men lactase tạm thời có thể xuất hiện sau viêm dạ dày - ruột hoặc tổn thương niêm mạc ruột.
Trẻ dị ứng đạm sữa bò không được điều trị đơn thuần bằng sữa bò “không lactose”, vì loại sữa này vẫn có thể chứa casein và whey.
Phân biệt dị ứng đạm sữa bò và bất dung nạp lactose ở trẻ
Chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò như thế nào?
Không có một xét nghiệm duy nhất xác định được mọi trường hợp dị ứng đạm sữa bò. Bác sĩ sẽ khai thác:
-
Loại sữa và thực phẩm trẻ đã dùng;
-
Thời gian từ lúc ăn đến khi xuất hiện triệu chứng;
-
Cơ quan bị ảnh hưởng;
-
Mức độ và tần suất phản ứng;
-
Tình trạng tăng trưởng;
-
Tiền sử dị ứng của trẻ và gia đình.
Test lẩy da và xét nghiệm IgE đặc hiệu có thể hỗ trợ chẩn đoán dạng qua trung gian IgE, nhưng kết quả dương tính chỉ cho thấy trẻ đã mẫn cảm, không tự động khẳng định trẻ có dị ứng lâm sàng.
Với dạng không qua trung gian IgE, chẩn đoán thường dựa vào giai đoạn loại bỏ đạm sữa bò có thời hạn, sau đó cho dùng lại theo kế hoạch để xác nhận triệu chứng tái xuất hiện. Thử thách thức ăn đường miệng có giám sát là phương pháp tham chiếu quan trọng, nhất là khi chẩn đoán chưa rõ hoặc từng có phản ứng nặng. Cha mẹ không được tự thử lại sữa tại nhà nếu trẻ từng khó thở, phù mạch hoặc phản vệ.
Trẻ bú mẹ có cần ngừng bú không?
Thông thường, trẻ vẫn nên tiếp tục bú mẹ. Không phải mọi trẻ bú mẹ có triệu chứng đều cần mẹ kiêng sữa bò.
Khi bác sĩ nghi dị ứng không qua trung gian IgE ở trẻ bú mẹ hoàn toàn, mẹ có thể được hướng dẫn loại bỏ sữa bò và chế phẩm từ sữa trong thời gian giới hạn, sau đó đưa lại vào chế độ ăn để xác nhận mối liên quan.
Nếu phải kiêng sữa kéo dài, người mẹ cần được tư vấn để bảo đảm đủ:
-
Canxi;
-
Vitamin D;
-
Protein;
-
I-ốt và các vi chất cần thiết.
Lactose không phải protein sữa, nên chỉ nhìn thấy từ “lactose” trên nhãn không đồng nghĩa thực phẩm chứa đạm sữa bò. Tuy nhiên, lactose dùng trong thực phẩm hoặc thuốc đôi khi có thể lẫn lượng rất nhỏ protein sữa; trẻ dị ứng nặng cần được bác sĩ tư vấn riêng.
Chọn sữa công thức nào cho trẻ?
Việc chọn sữa phụ thuộc cơ chế dị ứng, mức độ phản ứng, tuổi, khả năng tăng trưởng và bệnh kèm theo.
Sữa thủy phân hoàn toàn
Sữa công thức thủy phân hoàn toàn - eHF thường là lựa chọn đầu tiên cho nhiều trẻ không bú mẹ hoàn toàn. Protein sữa bò đã được cắt thành các đoạn nhỏ để giảm khả năng kích hoạt phản ứng.
Đây không phải sữa thủy phân một phần. Sữa công thức “HA” hoặc thủy phân một phần không phù hợp để điều trị dị ứng đạm sữa bò đã được xác định.
Sữa công thức amino acid
Sữa công thức amino acid - AAF chứa các axit amin tự do, không chứa chuỗi protein nguyên vẹn. Loại này có thể được cân nhắc khi:
-
Trẻ có phản ứng nặng;
-
Không đáp ứng hoặc không dung nạp eHF;
-
Tăng trưởng kém;
-
Có một số bệnh dị ứng tiêu hóa nghiêm trọng;
-
Bác sĩ đánh giá nguy cơ cao.
WAO khuyến nghị eHF hoặc công thức gạo thủy phân là lựa chọn đầu tay trong nhiều trường hợp trẻ dị ứng sữa bò không được bú mẹ, còn AAF thường dành cho trường hợp phù hợp hơn về mặt lâm sàng.
Có thể dùng sữa dê hoặc sữa đậu nành không?
Không nên dùng sữa dê, cừu hoặc các loại sữa động vật có vú khác để thay thế, vì protein có cấu trúc gần với protein sữa bò và nguy cơ phản ứng chéo cao.
Công thức đậu nành có thể được cân nhắc ở một số trẻ trên sáu tháng tuổi nếu trẻ dung nạp đậu nành, nhưng không phải lựa chọn phù hợp cho mọi trường hợp, đặc biệt ở trẻ dị ứng không qua trung gian IgE.
Đồ uống hạt, yến mạch hoặc gạo bán thông thường không phải sữa công thức và không thể thay thế sữa mẹ hoặc sữa công thức trong năm đầu đời.
Ăn dặm thế nào khi trẻ dị ứng sữa bò?
Trẻ vẫn nên bắt đầu ăn dặm khi sẵn sàng, thường vào khoảng sáu tháng tuổi. Không nên trì hoãn tất cả thực phẩm có khả năng gây dị ứng chỉ vì trẻ dị ứng sữa bò.
Cha mẹ cần:
-
Kiểm tra nhãn bánh, cháo đóng gói, xúc xích, bơ, kem và thực phẩm chế biến;
-
Nhận diện các tên như milk, casein, caseinate, whey, butter, cream và cheese;
-
Tránh lây nhiễm chéo khi chế biến;
-
Cho trẻ ăn đa dạng thịt, cá, trứng, rau, trái cây, đậu và ngũ cốc phù hợp;
-
Theo dõi chiều cao, cân nặng và khẩu phần canxi, vitamin D.
Không cần mặc định chỉ cho trẻ ăn lòng đỏ trứng. Trứng là dị nguyên riêng, không phản ứng chéo với sữa bò; cách đưa trứng vào ăn dặm cần dựa trên tiền sử dị ứng và hướng dẫn của bác sĩ.
Trẻ có hết dị ứng đạm sữa bò không?
Nhiều trẻ dần hình thành khả năng dung nạp khi lớn lên, nhưng thời điểm khác nhau đáng kể giữa từng trẻ. Dạng không qua trung gian IgE thường có xu hướng hết sớm hơn dạng IgE.
Không nên khẳng định chắc chắn 75–85% trẻ sẽ hết bệnh trước ba tuổi. Một số trẻ còn dị ứng đến tuổi đi học hoặc lâu hơn. Bác sĩ sẽ đánh giá định kỳ và quyết định thời điểm thử dùng lại sữa.
Với trẻ từng phản vệ hoặc có IgE đặc hiệu cao, việc thử lại cần được thực hiện tại cơ sở y tế. Một số trẻ phù hợp có thể được hướng dẫn áp dụng “thang sữa” với thực phẩm chứa sữa đã nướng chín, nhưng phương pháp này không dùng tùy tiện cho mọi trẻ.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Khi nào nên đưa trẻ bị đạm sữa bò đi khám?
Nên đưa trẻ đi khám khi có phản ứng lặp lại sau khi dùng sữa, phân có máu, chàm khó kiểm soát, nôn nhiều, bú kém hoặc chậm tăng cân.
Cần cấp cứu ngay nếu trẻ có:
-
Khó thở, khò khè hoặc thở rít;
-
Sưng lưỡi, môi hoặc họng;
-
Tím tái;
-
Lừ đừ, mất phản ứng hoặc ngất;
-
Phản ứng nhanh ảnh hưởng từ hai cơ quan trở lên.
Kết luận
Dị ứng đạm sữa bò là phản ứng miễn dịch với protein sữa, khác hoàn toàn với bất dung nạp lactose. Chẩn đoán cần dựa vào tiền sử, xét nghiệm phù hợp và quá trình loại bỏ - dùng lại có kiểm soát, tránh kiêng sữa kéo dài chỉ dựa trên những triệu chứng không đặc hiệu.
Trẻ nên tiếp tục bú mẹ khi có thể. Nếu cần dùng công thức thay thế, eHF thường là lựa chọn đầu tiên và AAF dành cho những trường hợp được bác sĩ chỉ định. Cha mẹ không nên tự đổi sang sữa không lactose, sữa dê, sữa hạt hoặc tự thử lại sữa bò sau phản ứng nặng.
