Hội chứng chân không yên là tình trạng người bệnh có cảm giác khó chịu ở chân kèm thôi thúc phải cử động, thường xuất hiện khi ngồi hoặc nằm nghỉ và nặng hơn vào buổi tối, ban đêm. Cử động chân, đi lại hoặc kéo giãn có thể giúp triệu chứng giảm tạm thời.
Bệnh không trực tiếp đe dọa tính mạng nhưng có thể gây mất ngủ, mệt mỏi ban ngày, giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.
Hội chứng chân không yên (Restless Legs Syndrome - RLS), hay còn gọi là bệnh Willis-Ekbom
Hội chứng chân không yên là gì?
Hội chứng chân không yên, tên tiếng Anh là Restless Legs Syndrome - RLS, còn được gọi là bệnh Willis-Ekbom, là một rối loạn thần kinh liên quan đến giấc ngủ và vận động.
Người bệnh thường mô tả cảm giác:
-
Kiến bò, châm chích hoặc ngứa sâu trong chân;
-
Căng kéo, nhức hoặc bồn chồn;
-
Khó giữ chân nằm yên;
-
Phải liên tục co duỗi hoặc đi lại mới dễ chịu.
Triệu chứng thường ảnh hưởng hai chân, nhưng đôi khi chỉ xuất hiện một bên hoặc lan đến tay.
Dấu hiệu nhận biết hội chứng chân không yên
RLS thường có bốn đặc điểm chính:
1. Thôi thúc phải cử động chân
Người bệnh cảm thấy rất khó giữ chân yên, thường kèm cảm giác khó chịu sâu bên trong. Không phải trường hợp nào cũng có cảm giác đau rõ rệt.
Các triệu chứng điển hình
2. Nặng hơn khi nghỉ ngơi
Triệu chứng thường xuất hiện khi nằm trên giường, ngồi làm việc lâu, xem phim, đi ô tô hoặc máy bay.
3. Cử động giúp giảm khó chịu
Đi bộ, đứng lên, co duỗi hoặc xoa bóp chân có thể giúp triệu chứng giảm. Tuy nhiên, cảm giác này thường quay lại khi người bệnh ngừng vận động.
4. Nặng hơn vào buổi tối hoặc ban đêm
Đây là đặc điểm quan trọng giúp phân biệt RLS với nhiều nguyên nhân đau chân khác. Người bệnh có thể khó vào giấc, liên tục trở mình hoặc phải đứng dậy đi lại trong đêm.
Một số người còn có cử động chân tay định kỳ trong khi ngủ, nhưng đây không phải điều kiện bắt buộc để chẩn đoán RLS.
5. Nguyên nhân gây hội chứng chân không yên
Nguyên nhân chính xác của RLS chưa được hiểu hoàn toàn. Bệnh có thể liên quan đến cách não điều hòa dopamine và sử dụng sắt trong hệ thần kinh.
6. RLS nguyên phát
RLS nguyên phát không xác định được bệnh lý trực tiếp gây ra. Bệnh có thể xuất hiện từ sớm và đôi khi mang tính gia đình, cho thấy yếu tố di truyền có vai trò nhất định.
Không nên hiểu RLS đơn giản là “thiếu dopamine”. Vấn đề phức tạp hơn và liên quan đến sự điều hòa hệ dopamine trong não.
7. Thiếu sắt
Thiếu sắt hoặc lượng sắt dự trữ thấp có thể gây ra hoặc làm nặng triệu chứng, kể cả khi người bệnh chưa thiếu máu rõ ràng.
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm ferritin, công thức máu và độ bão hòa transferrin. Người bệnh không nên tự uống sắt kéo dài vì thừa sắt cũng có thể gây hại.
8. Mang thai
RLS có thể xuất hiện hoặc nặng hơn trong thai kỳ, nhất là trong những tháng cuối. Ở nhiều phụ nữ, triệu chứng giảm sau sinh.
Một số bệnh lý liên quan
RLS có thể gặp nhiều hơn ở người mắc:
-
Bệnh thận mạn;
-
Bệnh thần kinh ngoại biên;
-
Thiếu máu thiếu sắt;
-
Một số bệnh ảnh hưởng đến thần kinh và chuyển hóa.
Đái tháo đường có thể liên quan gián tiếp thông qua tổn thương thần kinh ngoại biên. Parkinson và RLS có thể cùng xuất hiện nhưng không nên xem Parkinson là nguyên nhân trực tiếp trong mọi trường hợp.
Thuốc làm triệu chứng nặng hơn
Một số thuốc có thể khởi phát hoặc làm nặng RLS, gồm:
-
Một số thuốc chống trầm cảm;
-
Thuốc chống loạn thần;
-
Thuốc chống buồn nôn tác động lên dopamine;
-
Một số thuốc kháng histamine gây buồn ngủ;
-
Một số thuốc cảm hoặc thuốc ngủ không kê đơn.
Không nên tự ngừng thuốc. Người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để được đánh giá và điều chỉnh phù hợp.
Caffeine, rượu và thiếu ngủ có gây RLS không?
Caffeine, rượu, nicotine, căng thẳng và thiếu ngủ không nhất thiết là nguyên nhân gốc nhưng có thể làm triệu chứng rõ hơn ở một số người.
Người bệnh nên theo dõi xem yếu tố nào khiến triệu chứng nặng hơn, thay vì kiêng khem quá mức.
RLS ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe?
RLS ảnh hưởng đến sức khỏe và cuộc sống
RLS thường khiến người bệnh khó ngủ hoặc thức giấc nhiều lần. Mất ngủ kéo dài có thể dẫn đến:
-
Mệt mỏi và buồn ngủ ban ngày;
-
Khó tập trung;
-
Giảm hiệu suất làm việc hoặc học tập;
-
Dễ cáu gắt;
-
Tăng lo âu hoặc tâm trạng thấp;
-
Giảm chất lượng cuộc sống.
Các vấn đề tâm lý thường liên quan đến mất ngủ kéo dài, nhưng không phải ai mắc RLS cũng bị trầm cảm.
Chẩn đoán hội chứng chân không yên
Không có xét nghiệm máu hoặc hình ảnh học nào khẳng định chắc chắn RLS. Chẩn đoán chủ yếu dựa trên triệu chứng và loại trừ nguyên nhân khác.
Bác sĩ thường đánh giá năm yếu tố:
-
Có thôi thúc phải cử động chân;
-
Triệu chứng xuất hiện hoặc nặng hơn khi nghỉ;
-
Cử động giúp giảm khó chịu;
-
Triệu chứng nặng hơn vào buổi tối hoặc ban đêm;
-
Biểu hiện không được giải thích tốt hơn bởi bệnh lý khác.
Các tình trạng dễ nhầm với RLS gồm chuột rút ban đêm, đau thần kinh, suy tĩnh mạch, đau cơ, viêm khớp hoặc thói quen rung chân.
Xét nghiệm máu có thể được chỉ định để kiểm tra thiếu sắt, bệnh thận hoặc nguyên nhân chuyển hóa. Đa ký giấc ngủ chỉ cần thiết khi nghi ngờ thêm rối loạn giấc ngủ khác.
Cách điều trị hội chứng chân không yên
Điều trị phụ thuộc tần suất, mức độ triệu chứng và nguyên nhân liên quan.
Điều chỉnh lối sống
Với trường hợp nhẹ, có thể áp dụng:
-
Duy trì giờ ngủ và thức ổn định;
-
Hạn chế caffeine vào chiều tối;
-
Tránh nicotine và giảm rượu bia;
-
Vận động đều đặn ở mức vừa phải;
-
Không tập quá nặng sát giờ ngủ;
-
Đi bộ hoặc kéo giãn khi triệu chứng xuất hiện;
-
Massage, tắm nước ấm hoặc chườm ấm, lạnh tùy đáp ứng;
-
Tránh thiếu ngủ kéo dài.
Các biện pháp này giúp hỗ trợ triệu chứng nhưng không thay thế việc tìm nguyên nhân.
Điều trị thiếu sắt
Nếu xét nghiệm cho thấy lượng sắt dự trữ thấp, bác sĩ có thể chỉ định sắt đường uống hoặc đường tĩnh mạch. Liều và thời gian dùng cần được cá nhân hóa.
Thuốc điều trị RLS
Khi triệu chứng thường xuyên và ảnh hưởng rõ đến giấc ngủ, bác sĩ có thể cân nhắc:
-
Gabapentin hoặc pregabalin;
-
Một số thuốc chủ vận dopamine;
-
Opioid trong trường hợp rất nặng, kháng trị;
-
Thuốc hỗ trợ giấc ngủ trong một số trường hợp chọn lọc.
Thuốc chủ vận dopamine như pramipexole hoặc ropinirole có thể gây hiện tượng augmentation, tức triệu chứng xuất hiện sớm hơn, nặng hơn hoặc lan sang tay sau thời gian dùng. Vì vậy, nhóm này cần được theo dõi chặt chẽ.
Benzodiazepine không điều trị trực tiếp cơ chế RLS và có thể gây buồn ngủ, lệ thuộc hoặc té ngã, nên không được tự sử dụng.
Khi nào cần đi khám?
Bạn nên đi khám nếu triệu chứng xuất hiện thường xuyên, gây khó chịu
Nên đi khám nếu:
-
Triệu chứng xuất hiện nhiều lần mỗi tuần;
-
Khó ngủ hoặc thường xuyên thức giấc;
-
Mệt mỏi, buồn ngủ ban ngày;
-
Triệu chứng ngày càng nặng hoặc lan sang tay;
-
Đang mang thai và mất ngủ nhiều;
-
Có bệnh thận, thiếu máu hoặc bệnh thần kinh;
-
Triệu chứng xuất hiện sau khi dùng thuốc mới;
-
Các biện pháp tại nhà không hiệu quả.
Đau, sưng, nóng đỏ một bên chân, đau ngực hoặc khó thở không phải dấu hiệu điển hình của RLS và cần được khám sớm để loại trừ huyết khối hoặc bệnh lý khác.
Câu hỏi thường gặp
Hội chứng chân không yên có chữa khỏi không?
RLS nguyên phát thường kéo dài và chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể kiểm soát tốt. Nếu bệnh liên quan đến thiếu sắt, mang thai hoặc thuốc, xử lý nguyên nhân có thể giúp triệu chứng giảm rõ rệt.
Ai dễ mắc RLS?
Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường thấy nhiều hơn ở phụ nữ, người lớn tuổi, người có tiền sử gia đình, phụ nữ mang thai, người thiếu sắt hoặc mắc bệnh thận mạn.
RLS có nguy hiểm không?
Bệnh thường không trực tiếp gây nguy hiểm đến tính mạng. Ảnh hưởng chính là mất ngủ, mệt mỏi và giảm khả năng sinh hoạt.
Kết luận
Hội chứng chân không yên gây thôi thúc phải cử động chân, thường xuất hiện khi nghỉ và nặng hơn vào ban đêm. Cử động có thể giúp giảm triệu chứng tạm thời nhưng tình trạng thường tái phát.
Người có triệu chứng thường xuyên không nên tự uống sắt, thuốc ngủ hoặc thuốc tác động lên dopamine. Kiểm tra tình trạng sắt, rà soát thuốc đang dùng và điều trị theo nguyên nhân sẽ giúp kiểm soát bệnh an toàn hơn.
