Sorbitol xuất hiện trong nhiều sản phẩm quen thuộc như kẹo cao su không đường, bánh kẹo ít đường, kem đánh răng, siro thuốc và một số loại thuốc nhuận tràng. Chất này tạo vị ngọt nhưng cung cấp ít năng lượng hơn đường ăn.
Tuy nhiên, sorbitol không hoàn toàn “vô hại”. Do cơ thể hấp thu không hết, sử dụng nhiều có thể gây đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy. Người có hội chứng ruột kích thích hoặc đường ruột nhạy cảm thường phản ứng rõ hơn.
Sorbitol là gì?
Sorbitol là một loại carbohydrate thuộc nhóm rượu đường, còn gọi là polyol. Chất này có tên hóa học là D-sorbitol hoặc D-glucitol, mã phụ gia thực phẩm E420.
Sorbitol tồn tại tự nhiên trong một số loại trái cây, đặc biệt là táo, lê, đào, mận, mơ, cherry và trái cây sấy. Trong công nghiệp, sorbitol thường được sản xuất từ glucose và sử dụng trong thực phẩm, mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc răng miệng và dược phẩm.
Nhờ khả năng hút và giữ nước, sorbitol có thể đảm nhiệm nhiều vai trò:
-
Tạo vị ngọt;
-
Giữ ẩm và hạn chế sản phẩm bị khô;
-
Tạo kết cấu cho thực phẩm;
-
Làm tá dược trong thuốc;
-
Làm hoạt chất nhuận tràng thẩm thấu trong một số chế phẩm.
Sorbitol đã được sử dụng làm phụ gia thực phẩm tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, người dùng vẫn cần chú ý lượng tiêu thụ vì polyol có thể gây khó chịu tiêu hóa khi dùng nhiều.
Sorbitol có bao nhiêu calo và độ ngọt ra sao?
Sorbitol có độ ngọt bằng khoảng 50–60% đường sucrose và cung cấp khoảng 2,4–2,6 kcal trong mỗi gram, thấp hơn mức khoảng 4 kcal mỗi gram của đường ăn.
Nhờ đặc điểm này, sorbitol thường được dùng trong các sản phẩm:
-
Kẹo cao su và kẹo không đường;
-
Bánh kẹo giảm đường;
-
Kem đánh răng và nước súc miệng;
-
Siro thuốc không chứa đường sucrose;
-
Một số thực phẩm dành cho người muốn kiểm soát lượng đường.
Tuy nhiên, sản phẩm chứa sorbitol không mặc nhiên là sản phẩm ít năng lượng. Tổng lượng calo còn phụ thuộc vào chất béo, tinh bột và những thành phần khác.
Sorbitol ảnh hưởng đến đường huyết thế nào?
Sorbitol được hấp thu chậm và không hoàn toàn ở ruột non. Vì vậy, nó thường làm đường huyết tăng ít hơn glucose hoặc đường sucrose.
Dù vậy, sorbitol vẫn là một loại carbohydrate có cung cấp năng lượng. Người mắc đái tháo đường không nên chỉ nhìn dòng chữ “không đường” để kết luận sản phẩm có thể dùng thoải mái. Một món ăn chứa sorbitol vẫn có thể chứa nhiều tinh bột, chất béo và tổng năng lượng cao.
Khi lựa chọn thực phẩm, cần xem toàn bộ bảng dinh dưỡng, đặc biệt là tổng carbohydrate, khẩu phần và lượng calo.
Sorbitol có gây sâu răng không?
Vi khuẩn trong khoang miệng khó chuyển hóa sorbitol thành acid hơn so với đường sucrose. Do đó, sorbitol được xem là ít gây sâu răng hơn đường thông thường và thường xuất hiện trong kẹo cao su không đường, kem đánh răng hoặc thuốc dạng lỏng.
Tuy nhiên, sorbitol không phải hoạt chất điều trị hay bảo vệ răng toàn diện. Việc ngăn ngừa sâu răng vẫn cần:
-
Đánh răng đúng cách bằng kem đánh răng chứa fluoride;
-
Hạn chế ăn vặt liên tục;
-
Làm sạch kẽ răng;
-
Khám nha khoa định kỳ.
Sorbitol giúp giảm táo bón như thế nào?
Trong một số loại thuốc, sorbitol được sử dụng như thuốc nhuận tràng thẩm thấu.
Do không được hấp thu hoàn toàn, sorbitol làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, giúp giữ nước trong phân. Phân nhờ đó mềm hơn và dễ được đẩy ra ngoài.
Sorbitol có thể được dùng để hỗ trợ táo bón không thường xuyên, nhưng không phải giải pháp phù hợp với tất cả mọi người. Không nên tự sử dụng kéo dài nếu chưa biết rõ nguyên nhân táo bón.
Liều dùng phụ thuộc vào nồng độ, dạng bào chế, tuổi và hướng dẫn của từng sản phẩm. Vì vậy, cần đọc kỹ tờ hướng dẫn hoặc dùng theo chỉ định của bác sĩ, dược sĩ thay vì áp dụng một liều chung trên mạng.
Tác dụng phụ thường gặp của sorbitol
Do đặc tính hấp thu kém và dễ bị vi khuẩn đại tràng lên men, sorbitol có thể gây:
-
Đầy bụng, chướng hơi;
-
Trung tiện nhiều;
-
Đau hoặc co thắt bụng;
-
Buồn nôn;
-
Phân lỏng;
-
Tiêu chảy.
Khả năng dung nạp khác nhau ở mỗi người. Có người gặp triệu chứng với lượng khá thấp, trong khi người khác có thể sử dụng nhiều hơn mà không khó chịu rõ rệt.
Vì vậy, không có một ngưỡng cố định mà dưới đó chắc chắn không gây tác dụng phụ. FDA quy định thực phẩm có mức tiêu thụ dự kiến khiến người dùng hấp thu từ 50 g sorbitol mỗi ngày phải mang cảnh báo rằng dùng quá mức có thể gây tác dụng nhuận tràng. Đây là ngưỡng phục vụ ghi nhãn, không phải liều an toàn chung hoặc liều điều trị.
Sorbitol có phù hợp với người bị hội chứng ruột kích thích?
Sorbitol thuộc nhóm polyol trong chế độ ăn FODMAP. Đây là những carbohydrate hấp thu kém, có thể kéo nước vào ruột và bị vi khuẩn lên men.
Ở người mắc hội chứng ruột kích thích, sorbitol có thể làm tăng:
-
Đầy hơi;
-
Chướng bụng;
-
Đau bụng;
-
Tiêu chảy;
-
Cảm giác mót đi ngoài.
Sorbitol thường có trong các sản phẩm ghi “không đường”, nhất là kẹo, kẹo cao su, đồ uống và một số loại thuốc dạng siro. NIDDK khuyến nghị người đang áp dụng chế độ ăn ít FODMAP cần chú ý những chất tạo ngọt có tên kết thúc bằng “-ol”, trong đó có sorbitol.
Tuy nhiên, không phải mọi người mắc IBS đều cần loại bỏ sorbitol hoàn toàn. Nên theo dõi khẩu phần và phản ứng của cơ thể, tốt nhất dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng nếu phải kiêng nhiều thực phẩm.
Ai cần thận trọng khi sử dụng sorbitol?
Không nên tự dùng sorbitol như thuốc nhuận tràng khi đang có:
-
Đau bụng chưa rõ nguyên nhân;
-
Buồn nôn hoặc nôn;
-
Bụng chướng nhiều;
-
Nghi ngờ tắc ruột;
-
Chảy máu tiêu hóa;
-
Mất nước;
-
Táo bón kéo dài hoặc thói quen đi ngoài thay đổi bất thường.
Người có bệnh đường ruột, người lớn tuổi, trẻ nhỏ hoặc đang dùng nhiều thuốc nên hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng.
Người mắc không dung nạp fructose di truyền cũng cần đặc biệt thận trọng vì sorbitol có thể được chuyển hóa thành fructose trong cơ thể.
Nếu táo bón kèm đau dữ dội, nôn ói, máu trong phân, phân đen, sốt hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, cần đi khám thay vì tiếp tục tự dùng thuốc nhuận tràng.
Sorbitol có tương tác với thuốc không?
Một tương tác quan trọng là giữa sorbitol và sodium polystyrene sulfonate, loại thuốc dùng để giảm kali trong máu.
Không nên sử dụng hai chất này cùng nhau vì sự phối hợp đã được cảnh báo liên quan đến nguy cơ tổn thương nghiêm trọng ở đường tiêu hóa. MedlinePlus cũng hướng dẫn không dùng sorbitol cùng các sản phẩm chứa sodium polystyrene sulfonate.
Người đang dùng thuốc điều trị tăng kali máu hoặc các thuốc nhuận tràng khác cần thông báo cho bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng sorbitol.
Phụ nữ mang thai và cho con bú có dùng được sorbitol không?
Lượng sorbitol có trong thực phẩm thường không đáng lo nếu được sử dụng vừa phải và không gây rối loạn tiêu hóa.
Tuy nhiên, việc dùng sorbitol dưới dạng thuốc nhuận tràng là vấn đề khác. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi sử dụng, đặc biệt khi táo bón kéo dài hoặc phải dùng thuốc nhiều lần.
Không nên tự tăng liều vì tiêu chảy nhiều có thể gây mất nước và rối loạn điện giải.
Có thể thay sorbitol bằng gì khi bị táo bón?
Erythritol và xylitol là các chất tạo ngọt thuộc nhóm polyol, không phải lựa chọn thay thế sorbitol để điều trị táo bón. Xylitol vẫn có thể gây đầy hơi, tiêu chảy khi dùng nhiều, còn erythritol thường ít tạo tác dụng nhuận tràng hơn.
Để cải thiện táo bón nhẹ, nên ưu tiên các biện pháp nền tảng:
-
Tăng chất xơ từ rau, trái cây nguyên quả, đậu, yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt;
-
Uống đủ nước;
-
Vận động thường xuyên;
-
Không nhịn đi ngoài;
-
Tập thói quen đi vệ sinh vào giờ cố định;
-
Tăng chất xơ từ từ để hạn chế chướng bụng.
Hạt chia hoặc hạt lanh có thể bổ sung chất xơ nhưng cần dùng cùng đủ nước. Không nên tự dùng dầu thầu dầu thường xuyên vì đây là thuốc nhuận tràng kích thích, có thể gây đau quặn và tiêu chảy.
Nếu các biện pháp sinh hoạt không hiệu quả, bác sĩ hoặc dược sĩ có thể tư vấn loại thuốc nhuận tràng phù hợp hơn tùy nguyên nhân.
Cách bảo quản sorbitol
Điều kiện bảo quản phụ thuộc vào dạng sản phẩm và nhà sản xuất. Người dùng nên:
-
Bảo quản đúng hướng dẫn trên nhãn;
-
Tránh ánh nắng và nhiệt độ quá cao;
-
Đóng kín nắp sau khi sử dụng;
-
Để xa tầm tay trẻ em;
-
Không dùng sản phẩm quá hạn;
-
Không tiếp tục sử dụng nếu dung dịch đổi màu, mùi hoặc bao bì bị hư hỏng.
Không nên mặc định mọi sản phẩm sorbitol đều có cùng nhiệt độ bảo quản hoặc thời hạn sử dụng.
Kết luận
Sorbitol là một loại rượu đường được sử dụng làm chất tạo ngọt, giữ ẩm và tá dược trong nhiều sản phẩm. Chất này cung cấp ít năng lượng và thường làm đường huyết tăng ít hơn đường sucrose, đồng thời ít gây sâu răng hơn đường thông thường.
Trong dược phẩm, sorbitol có thể hoạt động như thuốc nhuận tràng thẩm thấu, giúp giữ nước và làm mềm phân. Tuy nhiên, sử dụng nhiều dễ gây đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy, đặc biệt ở người mắc hội chứng ruột kích thích.
Sorbitol trong thực phẩm và sorbitol dùng như thuốc không hoàn toàn giống nhau về liều lượng và mục đích sử dụng. Khi táo bón kéo dài, có triệu chứng bất thường hoặc đang dùng thuốc điều trị khác, người bệnh nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì tự tăng lượng sorbitol.
