Táo bón kéo dài thường khiến người bệnh phải rặn mạnh, ngồi lâu trong nhà vệ sinh và đi ngoài phân khô cứng. Những thói quen này có thể làm tăng áp lực lên vùng hậu môn, tạo điều kiện để bệnh trĩ xuất hiện hoặc tiến triển nặng hơn.
Tuy nhiên, nói rằng cứ táo bón là chắc chắn bị trĩ thì chưa chính xác. Táo bón là một yếu tố nguy cơ quan trọng, nhưng bệnh trĩ còn liên quan đến tuổi tác, thai kỳ, tiêu chảy kéo dài, thói quen đại tiện, nâng vật nặng và sự suy yếu của mô nâng đỡ vùng hậu môn.
Táo bón và bệnh trĩ liên quan như thế nào?
Táo bón không chỉ được xác định dựa trên số lần đi ngoài. Người bệnh có thể đi tiêu dưới ba lần mỗi tuần, phân khô cứng, phải rặn nhiều, đi khó hoặc luôn có cảm giác chưa hết phân.
Theo hướng dẫn năm 2024 của Hiệp hội Phẫu thuật Đại trực tràng Hoa Kỳ, táo bón và những thói quen đại tiện bất thường như rặn mạnh, ngồi lâu trên bồn cầu có vai trò đáng kể đối với bệnh trĩ có triệu chứng. Một tổng quan gồm 17 nghiên cứu bệnh chứng và hai nghiên cứu đoàn hệ cho thấy người mắc bệnh trĩ có tỷ lệ táo bón cao hơn khoảng 2,09 lần so với nhóm đối chứng. Tuy vậy, đây là mối liên quan dịch tễ học, không có nghĩa táo bón là nguyên nhân duy nhất gây trĩ.
Người bị bệnh trĩ có tỷ lệ mắc táo bón chức năng cao hơn đáng kể
Vì sao táo bón có thể làm tăng nguy cơ mắc trĩ?
Trong ống hậu môn có các cấu trúc mạch máu và mô liên kết gọi là đệm hậu môn. Đây là thành phần bình thường, góp phần giúp hậu môn đóng kín và kiểm soát đại tiện. Bệnh trĩ xuất hiện khi những cấu trúc này phồng to, dịch chuyển hoặc sa xuống và gây ra triệu chứng như chảy máu, sa búi trĩ, ngứa hoặc khó chịu.
Khi bị táo bón, người bệnh thường phải rặn mạnh để đẩy phân ra ngoài. Việc này làm tăng áp lực trong ổ bụng và lên các mô vùng hậu môn. Nếu lặp lại thường xuyên, các đệm hậu môn có thể bị sung huyết và hệ thống mô nâng đỡ dần suy yếu, từ đó dễ phồng hoặc sa xuống.
Phân khô cứng cũng có thể gây trầy xước niêm mạc, làm xuất hiện máu tươi hoặc đau rát. Tuy nhiên, đau và chảy máu sau đại tiện không phải lúc nào cũng do trĩ; nứt kẽ hậu môn, viêm đường ruột, polyp hoặc ung thư đại trực tràng cũng có thể gây biểu hiện tương tự.
Táo bón bao lâu thì gây bệnh trĩ?
Không có một khoảng thời gian cố định áp dụng cho tất cả mọi người. Có người bị táo bón kéo dài nhưng không mắc trĩ, trong khi người khác có thể xuất hiện triệu chứng sớm hơn do mang thai, lớn tuổi, thừa cân, thường xuyên nâng vật nặng hoặc có thói quen ngồi lâu và rặn nhiều.
Nguy cơ phụ thuộc nhiều vào mức độ khô cứng của phân, tần suất rặn, thời gian ngồi trên bồn cầu và các yếu tố sức khỏe đi kèm. Vì vậy, không nên đợi đến khi táo bón kéo dài nhiều tháng mới bắt đầu điều chỉnh.
7 cách giảm táo bón và phòng bệnh trĩ
1. Bổ sung đủ chất xơ
Chất xơ giúp tăng thể tích, giữ nước và làm phân mềm hơn, từ đó hạn chế việc phải rặn khi đại tiện. Tùy tuổi và giới tính, người trưởng thành thường cần khoảng 22–34 g chất xơ mỗi ngày.
Nguồn chất xơ phù hợp gồm:
-
Rau xanh và củ quả;
-
Đậu, đậu lăng, đậu gà;
-
Yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt;
-
Lê, táo còn vỏ, cam và các loại quả mọng;
-
Các loại hạt.
Nên tăng chất xơ từ từ trong vài tuần. Tăng quá nhanh có thể gây đầy hơi, chướng bụng và khiến người bệnh khó chịu hơn.
Chất xơ cũng có lợi cho người đã mắc trĩ. Tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng cho thấy bổ sung chất xơ giúp giảm triệu chứng kéo dài và giảm chảy máu, dù tác dụng đối với đau, ngứa hoặc búi trĩ sa còn hạn chế.
Chất xơ giúp giảm táo bón
2. Uống đủ nước theo nhu cầu
Nước giúp chất xơ hoạt động tốt hơn và hỗ trợ làm mềm phân. Không có một mức nước cố định phù hợp với mọi người vì nhu cầu còn phụ thuộc cân nặng, thời tiết, vận động, chế độ ăn và bệnh nền.
Có thể theo dõi màu nước tiểu và cảm giác khát để điều chỉnh lượng nước. Người mắc suy tim, bệnh thận hoặc đang phải hạn chế dịch cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ép uống 2–3 lít mỗi ngày.
3. Tận dụng phản xạ đại tiện sau bữa ăn
Ăn uống kích thích đại tràng co bóp, đặc biệt sau bữa sáng. Người bị táo bón có thể thử vào nhà vệ sinh khoảng 15–45 phút sau bữa sáng, khi phản xạ đại tràng hoạt động rõ hơn.
Tuy nhiên, không nên cố ngồi khi hoàn toàn không có nhu cầu hoặc rặn bằng mọi cách. Nếu chưa đi được sau vài phút, nên đứng dậy, vận động nhẹ và thử lại khi có cảm giác muốn đại tiện.
4. Không nhịn đại tiện
Nhịn đi ngoài thường xuyên khiến phân ở lại đại tràng lâu hơn và tiếp tục bị hút nước, từ đó trở nên khô cứng hơn. Khi có nhu cầu, nên sắp xếp đi vệ sinh sớm thay vì trì hoãn nhiều giờ.
5. Tránh rặn mạnh và ngồi lâu trên bồn cầu
Rặn và ngồi lâu đều làm tăng áp lực lên các cấu trúc vùng hậu môn. Hướng dẫn hiện hành xem việc điều chỉnh hai thói quen này là một phần quan trọng trong điều trị và phòng tái phát bệnh trĩ.
Không nên mang điện thoại, sách hoặc làm việc trong nhà vệ sinh. Nếu phân khó ra, việc tiếp tục ngồi và rặn thường không giúp giải quyết nguyên nhân mà còn khiến vùng hậu môn chịu áp lực lâu hơn.
6. Kê chân khi đi vệ sinh
Có thể đặt hai chân lên một chiếc ghế thấp để đầu gối cao hơn hông, hơi nghiêng người về phía trước và thả lỏng bụng. Tư thế này giúp một số người cảm thấy dễ đi ngoài hơn và giảm nhu cầu phải rặn.
Đây chỉ là biện pháp hỗ trợ, không thay thế việc điều trị nếu táo bón xuất phát từ rối loạn sàn chậu, thuốc đang sử dụng hoặc bệnh lý đường tiêu hóa.
7. Vận động và dùng thuốc đúng cách
Hoạt động thể chất thường xuyên có thể hỗ trợ nhu động ruột và cải thiện táo bón. Đi bộ, đạp xe, bơi hoặc các hình thức vận động phù hợp với thể trạng đều có thể áp dụng.
Nếu thay đổi ăn uống và thói quen chưa đủ, bác sĩ có thể chỉ định chất xơ bổ sung, thuốc làm mềm phân hoặc thuốc nhuận tràng phù hợp. Không nên tự dùng thuốc nhuận tràng kích thích kéo dài hoặc mua các sản phẩm được quảng cáo là “đào thải phân” và “thải độc đường ruột”.
Nên vận động thường xuyên để giảm táo bón
Đi ngoài ra máu có chắc chắn là bệnh trĩ?
Không. Trĩ nội thường gây máu đỏ tươi trên giấy vệ sinh, bề mặt phân hoặc nhỏ xuống bồn cầu và có thể không đau. Trong khi đó, nứt kẽ hậu môn thường gây đau rát rõ khi đi ngoài phân cứng.
Tuy nhiên, không thể xác định nguyên nhân chỉ bằng màu máu hoặc mức độ đau. Chảy máu trực tràng còn có thể liên quan đến viêm đại tràng, bệnh Crohn, polyp hoặc ung thư đại trực tràng. Hướng dẫn ASCRS nhấn mạnh không nên tự động quy mọi trường hợp đi ngoài ra máu cho bệnh trĩ.
Khi nào cần đi khám?
Người bệnh nên đi khám nếu táo bón không cải thiện sau khi thay đổi lối sống hoặc xuất hiện:
-
Chảy máu hậu môn hoặc máu trong phân;
-
Đau bụng liên tục;
-
Không trung tiện được;
-
Nôn, sốt;
-
Sụt cân không chủ ý;
-
Táo bón mới xuất hiện hoặc ngày càng nặng;
-
Đau hậu môn dữ dội, búi sưng đau hoặc chảy máu nhiều.
Những trường hợp này cần được đánh giá để xác định bệnh trĩ, nứt kẽ hậu môn hay một nguyên nhân tiêu hóa khác.
Kết luận
Táo bón không khiến tất cả mọi người mắc bệnh trĩ, nhưng phân cứng, rặn mạnh và ngồi lâu trên bồn cầu có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện hoặc làm nặng thêm các triệu chứng trĩ.
Để phá vỡ vòng lặp táo bón - rặn - tổn thương hậu môn, nên ưu tiên chất xơ, uống đủ nước, vận động, không nhịn đại tiện và hạn chế thời gian ngồi trong nhà vệ sinh. Khi táo bón kéo dài hoặc có chảy máu, người bệnh nên đi khám thay vì tự điều trị kéo dài.
