Bột sắn dây là thức uống quen thuộc, thường được nhiều người sử dụng khi nóng trong, đầy bụng hoặc táo bón. Tuy nhiên, khẳng định bột sắn dây chắc chắn chữa được táo bón là chưa chính xác.
Bột sắn dây chủ yếu chứa tinh bột, trong khi hàm lượng chất xơ khá thấp. Một số loại tinh bột sắn dây có tỷ lệ tinh bột kháng đáng kể trong điều kiện nghiên cứu, nhưng chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để chứng minh uống bột sắn dây có thể điều trị táo bón. Vì vậy, thực phẩm này có thể dùng trong khẩu phần nếu cơ thể dung nạp tốt, nhưng không nên thay thế những biện pháp đã được chứng minh như tăng chất xơ, uống đủ nước, vận động và điều chỉnh thói quen đại tiện.
Bột sắn dây là gì?
Bột sắn dây được chế biến từ củ của cây sắn dây thuộc chi Pueraria. Sau khi củ được nghiền, lọc, lắng và làm khô, thành phẩm thu được là loại bột màu trắng, chủ yếu gồm tinh bột.
Thành phần dinh dưỡng của bột có thể khác nhau tùy giống cây và quy trình chế biến. Nghiên cứu so sánh các loài sắn dây cho thấy loại thường được dùng làm thực phẩm có hàm lượng tinh bột cao nhưng chất xơ hòa tan, chất xơ không hòa tan và protein tương đối thấp. Một số mẫu tinh bột sắn dây được phân tích trong phòng thí nghiệm có hàm lượng tinh bột kháng cao, song tỷ lệ thực tế có thể thay đổi theo nguyên liệu, cách xử lý và cách nấu.
Điều này có nghĩa bột sắn dây không thể được xem là một thực phẩm giàu chất xơ tương tự rau, trái cây nguyên quả, đậu hoặc ngũ cốc nguyên hạt.
Bột sắn dây giúp giảm táo bón
Táo bón được nhận biết như thế nào?
Táo bón không chỉ là đi ngoài ít hơn ba lần mỗi tuần. Người bệnh còn có thể gặp:
-
Phân khô, cứng hoặc vón cục;
-
Phải rặn nhiều;
-
Cảm giác đi tiêu không hết;
-
Cảm giác phân bị mắc lại;
-
Mất nhiều thời gian trong nhà vệ sinh;
-
Phải dùng tay hỗ trợ đưa phân ra ngoài.
Táo bón có thể liên quan đến chế độ ăn thiếu chất xơ, uống chưa đủ nước, ít vận động, thường xuyên nhịn đại tiện, tác dụng phụ của thuốc hoặc một số bệnh lý như suy giáp, đái tháo đường và rối loạn phối hợp cơ sàn chậu.
Bột sắn dây có trị táo bón không?
1. Chưa có đủ bằng chứng điều trị trực tiếp
Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao chứng minh bột sắn dây giúp tăng số lần đi tiêu, làm mềm phân hoặc điều trị táo bón mạn tính.
Một số người cảm thấy dễ đi tiêu hơn sau khi uống có thể do họ đã bổ sung thêm nước, thay đổi khẩu phần hoặc tình trạng táo bón tự cải thiện. Trải nghiệm cá nhân này không đủ để kết luận bột sắn dây có tác dụng nhuận tràng cho tất cả mọi người.
2. Hàm lượng chất xơ không cao
Bài viết ban đầu cho rằng chất xơ trong bột sắn dây làm tăng đáng kể khối lượng phân. Nhận định này dễ gây hiểu nhầm vì sản phẩm tinh bột đã qua lọc thường chứa ít chất xơ hơn nhiều so với củ nguyên dạng.
Nếu mục tiêu là cải thiện táo bón, rau, trái cây nguyên quả, các loại đậu, yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt là những nguồn chất xơ phù hợp hơn.
3. Tinh bột kháng có thể hỗ trợ hệ vi sinh nhưng còn phụ thuộc cách chế biến
Tinh bột kháng không được tiêu hóa hoàn toàn tại ruột non và có thể được vi khuẩn ở đại tràng lên men, tạo ra các axit béo chuỗi ngắn như butyrate. Những chất này tham gia nuôi dưỡng tế bào đại tràng và hỗ trợ môi trường đường ruột.
Các nghiên cứu về tinh bột kháng từ sắn dây chủ yếu tập trung vào cấu trúc tinh bột, chuyển hóa hoặc mô hình động vật. Một nghiên cứu trên chuột mắc đái tháo đường ghi nhận tinh bột kháng sắn dây làm thay đổi hệ vi sinh và hàng rào ruột, nhưng kết quả trên động vật không thể dùng để khẳng định tác dụng trị táo bón ở người.
Ngoài ra, tinh bột kháng dạng tự nhiên có thể bị thay đổi khi bột được nấu chín. Vì vậy, không thể mặc định một ly bột sắn dây đã nấu luôn cung cấp lượng tinh bột kháng lớn.
Có nên uống bột sắn dây khi bị táo bón?
Người khỏe mạnh có thể dùng bột sắn dây như một món ăn hoặc thức uống nếu thấy phù hợp. Tuy nhiên, nên xem đây là thực phẩm bổ sung năng lượng từ tinh bột, không phải thuốc trị táo bón.
Bột sắn dây có thể phù hợp khi:
-
Được mua từ nguồn rõ ràng;
-
Được pha hoặc nấu hợp vệ sinh;
-
Không dùng quá nhiều đường;
-
Không gây đầy bụng, tiêu chảy hoặc khó chịu;
-
Được dùng cùng một chế độ ăn đủ rau và chất xơ.
Người bị táo bón không nên chỉ uống bột sắn dây nhưng vẫn ăn ít rau, ít uống nước và ít vận động.
Cách pha bột sắn dây an toàn
Không có bằng chứng cho thấy mọi người bắt buộc phải tránh hoàn toàn bột sắn dây pha sống. Tuy nhiên, sản phẩm được chế biến thủ công có thể không bảo đảm vệ sinh, đặc biệt nếu nguồn nguyên liệu, nước sử dụng hoặc điều kiện bảo quản không rõ ràng.
Nấu chín là lựa chọn thận trọng hơn cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có hệ miễn dịch yếu.
Cách pha đơn giản:
-
Hòa khoảng 1-2 thìa bột với một ít nước sạch ở nhiệt độ thường.
-
Khuấy đến khi bột tan đều.
-
Thêm nước nóng và khuấy liên tục hoặc đun trên bếp cho đến khi bột chuyển trong, sánh.
-
Dùng lượng đường vừa phải hoặc không thêm đường.
Không có “liều trị táo bón” chuẩn cho bột sắn dây. Nên bắt đầu với lượng nhỏ và theo dõi khả năng dung nạp. Dùng quá nhiều tinh bột trong một lần có thể gây đầy bụng hoặc làm tăng nhanh lượng carbohydrate trong khẩu phần.
Luôn pha bột sắn dây với nước sôi
Bột sắn dây có giống bột khoai mì không?
Bột sắn dây và tinh bột khoai mì là hai sản phẩm khác nhau:
-
Bột sắn dây: làm từ củ cây sắn dây thuộc chi Pueraria.
-
Tinh bột khoai mì: làm từ củ khoai mì, còn gọi là sắn, thuộc loài Manihot esculenta.
Khoai mì tươi chứa các hợp chất có thể giải phóng xyanua nếu chế biến không đúng. Tuy nhiên, tinh bột khoai mì thương mại được sản xuất đúng quy trình thường đã qua xử lý để giảm các hợp chất này. Vì vậy, không nên mô tả mọi loại bột khoai mì là nguy hiểm, nhưng cần chọn sản phẩm đạt tiêu chuẩn, không sử dụng củ khoai mì sống hoặc chế biến sơ sài.
Có cần thêm gừng hoặc đậu xanh?
Thêm một ít gừng có thể tạo hương vị và giúp một số người cảm thấy ấm bụng hơn, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy gừng “cân bằng tính hàn” hoặc làm bột sắn dây trị táo bón hiệu quả hơn.
Đậu xanh cung cấp thêm protein và chất xơ nếu dùng nguyên hạt. Tuy nhiên, món chè nhiều đường không phải lựa chọn tối ưu cho người cần kiểm soát cân nặng hoặc đường huyết. Lợi ích nhuận tràng, nếu có, chủ yếu đến từ chất xơ trong đậu và lượng nước của món ăn.
Ai cần thận trọng?
Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng thường xuyên nếu:
-
Đang mang thai hoặc cho con bú;
-
Mắc đái tháo đường và cần kiểm soát lượng tinh bột;
-
Có bệnh thận hoặc đang áp dụng chế độ ăn riêng;
-
Dễ đầy hơi, tiêu chảy hoặc có hội chứng ruột kích thích;
-
Đang sử dụng chiết xuất sắn dây dạng viên hoặc liều cao.
Các cảnh báo về tương tác giữa sắn dây với thuốc chống đông, thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường hoặc hormone chủ yếu liên quan đến chiết xuất cô đặc chứa hoạt chất isoflavone, không thể tự động áp dụng cho một lượng bột sắn dây dùng như thực phẩm. Dữ liệu an toàn của các sản phẩm thảo dược trong thai kỳ vẫn còn hạn chế, do đó không nên tự dùng dạng chiết xuất liều cao.
Lưu ý bột sắn dây bị pha trộn hoặc làm giả trên thị trường
Cách cải thiện táo bón hiệu quả hơn
Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ khuyến nghị các biện pháp nền tảng gồm:
-
Ăn đủ chất xơ;
-
Uống đủ nước và các chất lỏng phù hợp;
-
Vận động thường xuyên;
-
Tạo thói quen đi vệ sinh đều đặn;
-
Không nhịn khi có nhu cầu đại tiện.
Nên tăng chất xơ từ từ để tránh đầy hơi. Có thể ưu tiên rau, thanh long, lê, đu đủ, yến mạch, khoai lang, đậu và psyllium khi có hướng dẫn phù hợp.
Kê chân lên một chiếc ghế thấp khi ngồi bồn cầu để đầu gối cao hơn hông cũng có thể giúp tư thế đại tiện thuận lợi hơn.
Khi nào cần đi khám?
Cần đi khám nếu táo bón kéo dài, tái phát thường xuyên hoặc không cải thiện sau khi thay đổi sinh hoạt. Đặc biệt, không nên tự điều trị tại nhà nếu có:
-
Máu trong phân hoặc phân đen;
-
Đau bụng dữ dội hoặc liên tục;
-
Nôn, sốt hoặc bụng chướng;
-
Không thể trung tiện;
-
Sụt cân không rõ nguyên nhân;
-
Thiếu máu;
-
Thói quen đại tiện thay đổi đột ngột.
Kết luận
Bột sắn dây có thể được dùng như một loại thực phẩm, nhưng hiện chưa đủ bằng chứng để khẳng định bột sắn dây trị táo bón hiệu quả. Sản phẩm này chủ yếu chứa tinh bột và không phải nguồn chất xơ nổi bật. Những nghiên cứu về tinh bột kháng sắn dây và hệ vi sinh mới chủ yếu ở phòng thí nghiệm hoặc động vật.
Người bị táo bón nên ưu tiên chế độ ăn giàu chất xơ, uống đủ nước, vận động và duy trì thói quen đại tiện phù hợp. Bột sắn dây có thể dùng thêm nếu cơ thể dung nạp tốt, nhưng không nên thay thế phương pháp điều trị đã được chứng minh hoặc trì hoãn thăm khám khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
