Bột sắn dây là thực phẩm quen thuộc, thường được dùng để pha nước hoặc nấu chín. Trong dân gian, nhiều người cho rằng sắn dây có tác dụng “giải nhiệt, nhuận tràng”, từ đó dùng để cải thiện táo bón.
Tuy nhiên, dưới góc độ y khoa, chưa có đủ bằng chứng cho thấy bột sắn dây có thể điều trị táo bón. Một số thành phần tinh bột trong sắn dây có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột, nhưng tác dụng thực tế còn phụ thuộc loại sản phẩm, cách chế biến và lượng sử dụng.
Táo bón là gì?
Táo bón không chỉ được xác định bằng số lần đi ngoài. Người bệnh có thể gặp một hoặc nhiều biểu hiện như:
-
Đi ngoài dưới ba lần mỗi tuần;
-
Phân khô, cứng hoặc thành cục;
-
Phải rặn nhiều;
-
Đi ngoài đau hoặc khó khăn;
-
Có cảm giác phân chưa được tống hết;
-
Cảm giác tắc nghẽn ở hậu môn - trực tràng.
Táo bón có thể liên quan đến chế độ ăn ít chất xơ, uống thiếu nước, ít vận động, nhịn đại tiện, tác dụng phụ của thuốc hoặc một số bệnh lý. Vì vậy, muốn điều trị hiệu quả cần xác định nguyên nhân thay vì chỉ dựa vào một loại thực phẩm.
Bột sắn dây có trị táo bón không?
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ tin cậy chứng minh uống bột sắn dây giúp tăng số lần đại tiện, làm mềm phân hoặc điều trị táo bón ở người.
Bột sắn dây chủ yếu chứa tinh bột. Một phần tinh bột có thể không được tiêu hóa hoàn toàn ở ruột non và đi xuống đại tràng, nơi nó được hệ vi sinh lên men. Thành phần này thường được gọi là tinh bột kháng.
Tinh bột kháng có thể hoạt động tương tự một dạng chất xơ lên men, tạo ra các axit béo chuỗi ngắn và ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột. Tuy nhiên, hàm lượng tinh bột kháng trong bột sắn dây thông thường không cố định và phụ thuộc vào giống cây, quy trình sản xuất, nhiệt độ cùng cách bảo quản.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2024 ghi nhận tinh bột kháng type 3 được chuẩn hóa có thể cải thiện tần suất đại tiện ở một số người trưởng thành bị táo bón mạn. Tuy nhiên, nghiên cứu sử dụng một chế phẩm tinh bột kháng được kiểm soát về thành phần và liều lượng, không phải bột sắn dây pha uống thông thường. Vì vậy, không thể dựa vào kết quả này để khẳng định nước sắn dây có tác dụng nhuận tràng.
Bột sắn dây chưa được chứng minh có thể điều trị táo bón
Pha sống hay nấu chín tốt hơn cho người táo bón?
Quan niệm “bột sắn dây pha sống trị táo bón, còn nấu chín trị tiêu chảy” chưa được khoa học chứng minh.
Khi gặp nhiệt, tinh bột sẽ hồ hóa và trở nên dễ tiêu hóa hơn. Nếu tinh bột đã nấu chín được để nguội, một phần có thể tái kết tinh và hình thành tinh bột kháng type 3. Do đó, không thể nói đơn giản rằng nấu chín sẽ phá hủy hoàn toàn tinh bột kháng hoặc làm sắn dây đổi sang tác dụng trị tiêu chảy.
Bột sắn dây cần được chế biến đúng hướng dẫn để bảo đảm an toàn
Các nghiên cứu về puerarin, isoflavone hoặc polysaccharide chiết xuất từ sắn dây chủ yếu được thực hiện trong phòng thí nghiệm, trên động vật hoặc sử dụng chế phẩm cô đặc. Những kết quả này không đồng nghĩa một ly bột sắn dây nấu chín có thể điều trị tiêu chảy hay viêm ruột ở người.
Có nên uống bột sắn dây sống?
Không nên khuyến khích uống bột sắn dây sống như một phương pháp trị táo bón. Bột thực phẩm không được chế biến hoặc bảo quản đúng cách có thể bị nhiễm vi sinh vật, bụi bẩn hoặc tạp chất.
Người sử dụng nên:
-
Chọn sản phẩm có nguồn gốc và nhà sản xuất rõ ràng;
-
Kiểm tra hạn sử dụng, tình trạng bao bì;
-
Không dùng bột có mùi mốc, đổi màu hoặc vón ẩm;
-
Chế biến theo hướng dẫn trên nhãn;
-
Ưu tiên nấu chín nếu không chắc sản phẩm đã được xử lý an toàn.
Màu trắng, hạt to, vị mát hoặc độ giòn không đủ để xác định bột sắn dây nguyên chất. Việc nhận biết chính xác thành phần thường cần kiểm nghiệm thay vì chỉ quan sát bằng mắt.
Uống sắn dây có thể gây tác dụng phụ không?
Bột sắn dây dùng như thực phẩm với lượng vừa phải thường được nhiều người dung nạp. Tuy nhiên, một số người có thể bị đầy bụng, chướng hơi, đau bụng hoặc tiêu chảy, đặc biệt khi sử dụng lượng lớn tinh bột khó tiêu.
Sắn dây cũng chứa các hợp chất isoflavone như puerarin. Dữ liệu về tương tác thuốc và độ an toàn khi dùng thường xuyên vẫn còn hạn chế. Người mắc bệnh nhạy cảm với hormone, đang điều trị ung thư hoặc dùng thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ trước khi sử dụng sắn dây dưới dạng chiết xuất, viên uống hoặc dùng với lượng lớn. Trung tâm Memorial Sloan Kettering cũng lưu ý khả năng tương tác giữa kudzu và một số thuốc, nhưng phần lớn dữ liệu chưa đủ để xác định mức độ nguy cơ trên người.
Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú không nên tự dùng bột sắn dây như thuốc trị táo bón do chưa có đủ dữ liệu an toàn. Nếu chỉ sử dụng như một món ăn, cần chọn sản phẩm bảo đảm vệ sinh và trao đổi với bác sĩ khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc.
Không có bằng chứng khoa học cho thấy kết hợp sắn dây với mật ong sẽ tạo độc. Tuy nhiên, mật ong chứa nhiều đường nên cần hạn chế ở người đái tháo đường hoặc đang kiểm soát cân nặng. Tuyệt đối không dùng mật ong cho trẻ dưới 12 tháng tuổi.
Người táo bón nên ăn gì thay vì phụ thuộc vào sắn dây?
Các biện pháp nền tảng có bằng chứng rõ hơn gồm:
Tăng chất xơ từ từ
Chất xơ giúp tăng khối lượng và hỗ trợ làm phân mềm hơn. Nguồn phù hợp gồm:
-
Rau xanh và củ quả;
-
Trái cây nguyên miếng;
-
Đậu và đậu lăng;
-
Yến mạch, gạo lứt và ngũ cốc nguyên hạt;
-
Các loại hạt.
Nên tăng lượng chất xơ từ từ để hạn chế đầy hơi. Người trưởng thành thường cần khoảng 22–34 g chất xơ mỗi ngày tùy tuổi và giới tính.
Rau, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt giúp hỗ trợ cải thiện táo bón
Uống đủ nước
Khi tăng chất xơ, cơ thể cần đủ chất lỏng để phân không trở nên khô cứng hơn. Không có một lượng nước cố định phù hợp với mọi người; nhu cầu phụ thuộc thời tiết, vận động, khẩu phần và bệnh nền.
Người mắc bệnh tim hoặc bệnh thận cần thực hiện theo hướng dẫn riêng, không tự ép uống quá nhiều nước.
Vận động thường xuyên
Đi bộ, đạp xe hoặc các hoạt động phù hợp có thể hỗ trợ nhu động ruột và hạn chế tình trạng ngồi quá lâu.
Uống đủ nước và vận động đều đặn giúp hỗ trợ nhu động ruột
Không nhịn đại tiện
Khi có nhu cầu, nên đi vệ sinh sớm. Có thể thử tạo thói quen đại tiện sau bữa sáng, khi phản xạ co bóp đại tràng hoạt động mạnh hơn.
Không nên ngồi lâu trên bồn cầu hoặc rặn quá mức.
Dùng thuốc đúng chỉ định
Nếu thay đổi ăn uống và sinh hoạt chưa đủ, bác sĩ có thể khuyên dùng chất xơ bổ sung, thuốc nhuận tràng thẩm thấu hoặc thuốc phù hợp khác. Không nên tự dùng thuốc nhuận tràng kích thích kéo dài.
Khi nào táo bón cần đi khám?
Nên đi khám nếu táo bón kéo dài, tái phát thường xuyên hoặc không cải thiện sau khi điều chỉnh lối sống.
Cần được đánh giá sớm nếu táo bón kèm theo:
-
Đi ngoài ra máu;
-
Đau bụng liên tục hoặc dữ dội;
-
Nôn hoặc sốt;
-
Không trung tiện được;
-
Sụt cân không chủ ý;
-
Phân nhỏ bất thường kéo dài;
-
Thiếu máu;
-
Táo bón mới xuất hiện ở người lớn tuổi.
Những dấu hiệu này có thể liên quan đến nứt kẽ hậu môn, bệnh đại trực tràng, rối loạn chuyển hóa hoặc nguyên nhân cần được điều trị cụ thể.
Kết luận
Chưa có đủ bằng chứng cho thấy bột sắn dây có thể điều trị táo bón. Nghiên cứu về tinh bột kháng không thể được áp dụng trực tiếp cho bột sắn dây pha sống, và quan niệm pha sống trị táo bón – nấu chín trị tiêu chảy chưa có cơ sở lâm sàng rõ ràng.
Người bị táo bón nên ưu tiên ăn đủ chất xơ, uống đủ nước, vận động và duy trì thói quen đại tiện phù hợp. Bột sắn dây có thể được dùng như một thực phẩm nếu bảo đảm nguồn gốc và chế biến an toàn, nhưng không nên xem là thuốc nhuận tràng hoặc thay thế việc thăm khám khi triệu chứng kéo dài.
